Kwestia rozliczeń majątkowych po śmierci bliskiej osoby często budzi wiele emocji. Jednym z najczęstszych pytań, z jakimi zgłaszają się klienci do mojej warszawskiej kancelarii, jest to dotyczące relacji na linii darowizna a zachowek. Podstawową regułą jest to, że darowizny uczynione przez spadkodawcę za życia wpływają na końcową kwotę zachowku. Istnieją jednak od niej ważne wyjątki. Zobacz, jakich darowizn nie dolicza się do substratu zachowku zgodnie z art. 994 Kodeksu cywilnego.
Zasada ogólna: doliczanie darowizn do spadku
Zanim przejdziemy do wyjątków, warto przypomnieć, jak prawo spadkowe podchodzi do umów darmowych. Przy obliczaniu substratu zachowku należy doliczyć do wartości spadku wartość dokonanych przez spadkodawcę darowizn. Co ważne, doliczanie to stanowi zasadę, a obowiązek doliczenia nie został uwarunkowany ani rodzajem przedmiotu (np. ruchomość, nieruchomość), ani celem dokonania darowizny.
Doliczeniu podlegają również te darowizny, których przedmiot uległ zniszczeniu lub został zbyty przez obdarowanego. Rozwiązanie to ma na celu zapobieganie sytuacji, w której osoby uprawnione do zachowku utraciłyby należną im ochronę na skutek czynności obniżających wartość stanu czynnego spadku, a dokonanych za życia przez spadkodawcę.
Ustawodawca przewidział jednak zamknięty katalog wyjątków. Jakich darowizn nie wlicza się zatem do zachowku?
1. Drobne darowizny zwyczajowo przyjęte (prezenty)
Pierwszym wyłączeniem, o którym mówi art. 994 § 1 k.c., są drobne darowizny, zwyczajowo w danych stosunkach przyjęte. Mowa tutaj o różnego rodzaju upominkach i wręczanych prezentach, które wynikają z przyjętych w danym środowisku czy rodzinie zwyczajów. Do takich darowizn zaliczamy np. prezenty z okazji:
- urodzin lub imienin,
- ślubu,
- świąt i wizyt rodzinnych.
Aby darowizna uciekła spod mechanizmu doliczania, jej wartość musi być „drobna” – czyli nie może przekraczać przeciętnej miary przyjętej w danym środowisku.
2. Darowizny starsze niż 10 lat na rzecz osób „obcych”
To przepis, który w praktyce analizujemy najczęściej. Doliczeniu do spadku nie podlegają darowizny na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku, dokonane przed więcej niż 10 laty, licząc wstecz od otwarcia spadku.
Kluczowe jest tutaj jednak zrozumienie, że podlegają zaliczeniu darowizny uczynione na rzecz spadkobierców lub uprawnionych do zachowku bez względu na datę ich dokonania. Oznacza to, że limit 10 lat działa tylko wobec obdarowanych, którzy nie mają statusu spadkobiercy ani uprawnionego do zachowku. W przypadku darowizny na rzecz osoby „bliskiej”, granica czasowa nie obowiązuje, co rodzi konieczność doliczania nawet bardzo starych przysporzeń majątkowych.
Ważne orzecznictwo – uchwała Sądu Najwyższego (2024 r.) W orzecznictwie latami spierano się, jak ustalać krąg spadkobierców przy tego typu darowiznach. 8 sierpnia 2024 r. Sąd Najwyższy w ważnej uchwale (sygn. akt III CZP 3/24) przesądził tę kwestię. Wskazał on wprost, że przy obliczaniu zachowku nie dolicza się darowizn dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, na rzecz osób, które nie dochodzą do spadku.
3. Darowizny dokonane przed zawarciem małżeństwa
Zdarza się, że stroną żądającą zachowku jest owdowiały małżonek zmarłego. W takiej sytuacji należy pamiętać o kolejnym wyłączeniu przewidzianym w Kodeksie cywilnym. Z art. 994 § 3 k.c. wynika, że przy obliczaniu zachowku należnego małżonkowi nie dolicza się do spadku darowizn, które spadkodawca uczynił przed zawarciem z nim małżeństwa.
Umowa dożywocia a zachowek
Na koniec warto odróżnić umowę darowizny od innych, podobnych instytucji prawa cywilnego. Przekazanie majątku na podstawie darowizny a dożywocia niesie za sobą zupełnie odmienne skutki dla praw spadkobierców. W doktrynie i orzecznictwie jasno wskazuje się, że nie podlega doliczeniu do substratu zachowku wartość nieruchomości przeniesiona przez spadkodawcę na podstawie umowy dożywocia.
Podsumowanie i pomoc prawna
Zrozumienie art. 994 k.c. to podstawa do prawidłowego wyliczenia roszczenia o zachowek lub skutecznej obrony przed takim roszczeniem. Jak widać, choć ogólną regułą jest doliczanie wszelkich darowizn, kluczowe dla Twoich finansów mogą okazać się właśnie ustawowe wyjątki.
Potrzebujesz przeanalizować swoją sytuację spadkową lub szukasz wsparcia w przygotowaniu pism procesowych? Skontaktuj się ze mną. Możesz zarezerwować dogodny termin konsultacji w kancelarii a również online.