Prawo spadkowe reguluje skutki śmierci osoby fizycznej. Główne regulacje prawa spadkowego znajdują się w księdze IV kodeksu cywilnego. Do podstawowych pojęć prawa spadkowego należą: spadkodawca, spadkobierca, dziedziczenie i właśnie pojęcie spadku. Zanim przejdziemy to tego, co może wchodzić z zakres spadku, klika słów wyjaśnienia o pozostałych ważnych terminach prawa spadkowego.
Spadkodawca to osoba fizyczna po śmierci, której jej majątek przechodzi na inne osoby tzw. spadkobierców. Spadkobiercą zaś jest podmiot, na który przechodzi ogół praw i obowiązków majątkowych. Spadkobiercą może być zarówno osoba fizyczna jak i osoba prawna, która odpowiednio musi w chwili otwarcia spadku (czyli śmierci spadkodawcy) żyć lub istnieć. Istnieją w tym w pewne wyjątki a mianowicie, dziecko już poczęte w chwili otwarcia spadku, jeżeli urodzi się żywe może być spadkobiercą. W zakresie zaś osób prawnych takich jak fundacja czy fundacja rodzinna, gdy spadkodawca ustanawia je dopiero w testamencie, mogą byś spadkobiercami, jeżeli zostaną wpisane do rejestru w ciągu dwóch lat do ogłoszenia testamentu. Przejście ogółu praw i obowiązków majątkowych ze spadkodawcy na spadkobiercę to jest właśnie dziedziczenie.
Pojęcie spadek nie jest określone w kodeksie cywilnym. Wskazano jedynie, jakie prawa i obowiązki wchodzą w skład spadku oraz jakie nie wchodzą. Przepisy stanowią w art. 922 k.c., że w skład spadku wchodzą prawa i obowiązki majątkowe mające charakter cywilny. Zatem są to takie prawa i obowiązki, które mają charakter ekonomiczny.
Prawa wchodzące w skład spadku:
- to przede wszystkim prawa rzeczowe – takie jak własność, prawa spółdzielcze (własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego, prawo do lokalu użytkowego, prawo do domu jednorodzinnego), zastaw i hipoteka o ile zabezpieczają wierzytelność wchodzącą w skład spadku, a także posiadanie rzeczy.
- roszczenia wynikające z umów a także roszczenie odszkodowawcze, z wyjątkami, o których poniżej.
- ekspektatywa – czyli oczekiwanie prawne. Dziedziczeniu podlegają także sytuacje prawne, w których pozostawał spadkodawca w chwili śmierci, a więc pewne stany faktyczne, z których wynikały dla niego lub mogły wyniknąć określone w hipotezach norm prawnych skutki prawne.
- prawa udziałowe w spółkach handlowych o ile taka spółka nie zostaje rozwiązana po śmieci wspólnika
- prawa majątkowe na dobrach niematerialnych takie jak prawo do patentu, autorskie prawo majątkowe.
Jakie prawa nie wchodzą w skład spadku:
- Do spadku nie wchodzą prawa wynikające ze stosunków prawnoadministracyjnych, prawnokarnych czy prawnofinansowych. Jednakże w poszczególne ustawy mogą odnosić się do spadkobierców. Tytułem przykładu: zobowiązania podatkowe nie wchodzą w skład spadku. Jednak to nie oznacza, że spadkobiercy nie podnoszą odpowiedzialności za takie zobowiązania. Podstawą odpowiedzialności będą przepisy Ordynacji podatkowej, stanowiące, że spadkobiercy podatnika, przejmują przewidziane w przepisach prawa podatkowego majątkowe prawa i obowiązki spadkodawcy. Na spadkobierców przechodzi też prawo do zwrotu nadpłaty podatku dochodowego, jeżeli przysługiwało podatnikowi – spadkodawcy.
- Kary i grzywny orzeczone na podstawie przepisów karnych.
- Wynikające z przepisów prawa ubezpieczeń społecznych – przykładem prawo do świadczeń emerytalnych i rentowych.
- Prawa o charakterze niemajątkowym: dobra osobiste, autorskie prawa osobiste, niektóre prawa rodzinne np. prawo do żądania orzeczenia rozwodu.
- Prawa ściśle związana z osobą spadkodawcy: prawo do alimentów, prawo do użytkowania, służebności osobiste, prawo dożywocia, prawo do renty przyznanej w związku z uszkodzeniem ciała lub rozstrojem zdrowia.
- Umowy rozwiązujące się z chwilą śmierci spadkobiercy: umowa zlecenia (przy śmierci zleceniobiorcy, nie wygasa zaś przy śmierci zleceniodawcy) umowa o dzieło ( jeżeli jej wykonanie zależy od osobistych cech wykonawcy), umowa spółki cywilnej (można jednak zastrzec, że w miejsce zmarłego wspólnika wejdą spadkobiercy).
Inne przypadki
W skład spadku nie wchodzą również prawa, które przechodzą na określone osoby, niezależnie od tego czy są one spadkobiercami. Takie osoby wskazują przepisy szczególne i nie stosuje się tu przepisów prawa spadkowego. Przykładem takiej sytuacji jest przepis art. 691 kodeksu cywilnego, który stanowi, że w razie śmierci najemcy lokalu mieszkalnego w stosunek najmu lokalu wstępują: małżonek niebędący współnajemcą lokalu, dzieci najemcy i jego współmałżonka, inne osoby, wobec których najemca był obowiązany do świadczeń alimentacyjnych, oraz osoba, która pozostawała faktycznie we wspólnym pożyciu z najemcą. Osoby wymienione w wstępują w stosunek najmu lokalu mieszkalnego, jeżeli stale zamieszkiwały z najemcą w tym lokalu do chwili jego śmierci.. W razie braku osób uprawnionych stosunek najmu lokalu mieszkalnego wygasa.
Istnieją również przepisy, która stwarzają możliwość spadkodawcy złożenia oświadczenia woli, które spowoduje, że pewne przedmioty wchodzące, co do zasady w skład spadku zostaną wyłączone od dziedziczenia. Przykładem są tu przepisy prawa bankowego, które stanowią, że posiadacz rachunku oszczędnościowego, rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowego lub rachunku terminowej lokaty oszczędnościowej może polecić pisemnie bankowi dokonanie – po swojej śmierci – wypłaty z rachunku wskazanym przez siebie osobom: małżonkowi, wstępnym, zstępnym lub rodzeństwu określonej kwoty pieniężnej. Taka dyspozycja na wypadek śmierci nie może być wyższa niż dwudziestokrotne przeciętne miesięczne wynagrodzenie w sektorze przedsiębiorstw bez wypłat nagród z zysku, ogłaszane przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego za ostatni miesiąc przed śmiercią posiadacza rachunku.
Warto również wspomnieć o przypadku, że również suma przypadająca uprawnionemu z tytułu ubezpieczenia osobowego nie należy do spadku po ubezpieczonym. Uprawnionym do jej otrzymania są wyłącznie osoby wskazane w umowie ubezpieczenia lub w ogólnych warunkach ubezpieczenia.
Oprócz omówionych wyżej praw, które wchodzą w skład spadku, istnieją również obowiązki majątkowe. Dla ich określenia używa się pojęcia długi spadkowe lub pasywa spadku. Czym są obowiązki wchodzące w skład spadku, zostanie przeze mnie omówione w oddzielnym wpisie.